Talak dalam Islam: Jenis, Cara Ia Jatuh, Rujuk dan Undang-undang Malaysia
Talak ialah pembubaran ikatan perkahwinan melalui lafaz yang diucapkan suami — terhad kepada tiga kali, dan di Malaysia mesti disabitkan oleh Mahkamah Syariah.
- ✓Talak boleh dijatuhkan maksimum tiga kali; talak 1 dan talak 2 masih boleh dirujuk, yang ketiga tidak — al-Baqarah 2:229–230
- ✓Di Malaysia, talak mesti melalui Mahkamah Syariah — melafazkannya di luar mahkamah adalah satu kesalahan — Akta 303, s.124 (Wilayah Persekutuan); berbeza ikut negeri
- ✓Dalam mazhab Syafie, rujuk hanya sah dengan lafaz — bukan dengan persetubuhan — Al-Kafi #1556
Apa itu talak
Penting
Sesiapa yang baru melafazkan talak, atau baru menerimanya, dan tidak pasti kedudukannya, boleh mendapatkan khidmat nasihat di Mahkamah Syariah atau pejabat agama negeri sebelum apa-apa menjadi muktamad. Talak yang dilafazkan ketika marah adalah antara keadaan yang paling memerlukan nasihat itu.
Talak berbeza daripada bentuk perpisahan yang lain kerana ia hak suami. Isteri tidak melafazkan talak; jalan yang terbuka kepadanya ialah khuluk, fasakh atau taklik, yang dijelaskan dalam bahagian Jalan lain untuk berpisah.
Talak juga dihadkan bilangannya. Al-Quran menetapkan bahawa talak yang boleh dirujuk hanya dua kali.
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ
“Talak (yang boleh dirujuk) itu dua kali; sesudah itu bolehlah ia menahan (rujuk) dengan cara yang baik, atau melepaskan (menceraikan) dengan cara yang baik.”
Al-Baqarah 2:229
Ayat ini menetapkan dua perkara sekali gus. Pertama, bilangan talak yang masih memberi ruang untuk kembali adalah dua. Kedua, selepas itu hanya ada dua pilihan: menahan dengan cara yang baik, atau melepaskan dengan cara yang baik. Tiada pilihan ketiga yang membenarkan isteri dibiarkan tergantung.
Talak satu, dua dan tiga
Setiap suami mempunyai tiga talak sepanjang perkahwinannya dengan isteri yang sama. Bilangan itu tidak bermula semula apabila mereka rujuk.
Maknanya, bilangan talak bukan sekadar nombor. Talak pertama dan kedua meninggalkan pintu yang masih terbuka. Talak ketiga menutupnya.
Jenis-jenis talak
Talak dibahagikan mengikut dua ukuran: sama ada ia boleh dirujuk, dan sama ada ia dijatuhkan pada waktu yang dibenarkan.
Mengikut kebolehan rujuk
Talak raj’i (1 & 2) boleh dirujuk; ba’in tidak boleh
Talak raj’i bermaksud talak yang boleh dirujuk kembali tanpa akad atau pernikahan baru selepas diceraikan oleh suami dengan syarat isterinya itu masih berada dalam tempoh iddah.
Talak raj’i (1 & 2, dalam iddah) boleh dirujuk tanpa akad baru; ba’in sughra perlu akad baru; ba’in kubra (talak tiga) tidak boleh rujuk.
- Talak raj’i— talak satu dan dua.
- Talak ba’in sughra— tidak boleh dirujuk, tetapi boleh berkahwin semula dengan akad dan mas kahwin baharu.
- Talak ba’in kubra— tidak boleh dirujuk dan tidak boleh berkahwin semula kecuali selepas syarat al-Baqarah 2:230 dipenuhi.
Mengikut waktu dijatuhkan
Dijatuhkan ketika isteri dalam keadaan suci dan belum disetubuhi dalam tempoh suci itu.
Dijatuhkan ketika isteri sedang haid, atau dalam tempoh suci yang telah disetubuhi.
Asasnya ialah perintah al-Quran supaya talak dijatuhkan pada waktu iddah boleh bermula dengan jelas:
إِذَا طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ
“Apabila kamu (hendak) menceraikan isteri-isteri (kamu), maka ceraikanlah mereka pada masa mereka boleh memulakan iddahnya.”
At-Talaq 65:1
Abdullah bin Umar RA pernah menceraikan isterinya ketika isterinya dalam haid. Apabila perkara itu diceritakan kepada Rasulullah ﷺ, Baginda memerintahkan beliau supaya rujuk, menunggu sehingga isterinya suci, kemudian haid dan suci semula, sebelum memilih sama ada menahan atau menceraikannya.
أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهْىَ حَائِضٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا، ثُمَّ لِيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ، ثُمَّ تَطْهُرَ، ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ بَعْدُ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ، فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ
“Ibn Umar RA menceraikan isterinya ketika haid, lalu Rasulullah ﷺ menyuruhnya merujuk isterinya, menahannya sehingga suci, kemudian haid, kemudian suci semula — barulah jika mahu, dia menceraikannya sebelum menyentuhnya. Itulah tempoh iddah yang Allah perintahkan.”
Riwayat al-Bukhari no. 5251 — daripada Ibn Umar RA
Dalam hadis ini, Rasulullah ﷺ menyuruh Ibn Umar merujuk isterinya dan menunggu waktu yang betul sebelum menceraikannya — menunjukkan bahawa yang ditegur ialah waktunya, bukan sekadar perbuatan menceraikan. Inilah asas perbezaan antara talak sunni dan talak bid’i.
Bila talak dikira jatuh
Talak tidak bergantung kepada perkataan semata-mata. Ia bergantung kepada jenis lafaz dan, dalam sesetengah keadaan, niat orang yang melafazkannya.
Lafaz yang jelas dan lafaz kiasan
Lafaz jelas jatuh tanpa niat; lafaz kiasan perlu niat
Bagi lafaz sarih ada tiga perkataan yang jika disebutkan jatuhlah talak, Perkataan tersebut ialah cerai, pisah dan lepas.
Lafaz sarih (cerai, pisah, lepas) menjatuhkan talak tanpa niat; lafaz kinayah (samar) hanya jatuh dengan niat.
- Perkataan yang jelas maknanya: cerai, pisah, lepas
- Talak jatuh walaupun tanpa niat
- Perkataan kiasan, contohnya "pergilah ke ahli keluarga engkau"
- Talak jatuh hanya jika disertai niat untuk menceraikan
Prinsipnya lebih penting daripada senarai perkataan. Lafaz yang jelas tidak memerlukan niat; lafaz yang tidak jelas memerlukannya. (Al-Kafi #910, #773) Seseorang yang ragu sama ada kata-katanya menjatuhkan talak perlu merujuk kepada Mahkamah Syariah, bukan kepada senarai perkataan.
| Keadaan | Jatuh? | Sumber |
|---|---|---|
| Lafaz jelas (sarih) | Jatuh tanpa perlu niat | Al-Kafi #910 |
| Lafaz kiasan (kinayah) | Jatuh hanya jika disertai niat | Al-Kafi #773 |
| Ketika marah | Tetap jatuh — kecuali marah yang menghilangkan akal sehingga seseorang tidak sedar apa yang diucapkannya | Al-Kafi #597 |
| Ketika bergurau | Tetap jatuh | Al-Kafi #1031 |
ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ
“Tiga perkara yang seriusnya dikira serius dan gurauannya juga dikira serius: nikah, talak dan rujuk.”
Riwayat Abu Daud no. 2194
Menyebut perkataan talak tanpa niat
Menyebut perkataan talaktanpa niat menceraikan — misalnya ketika bercerita tentang orang lain, atau menerangkan maksud perkataan itu — tidak menjatuhkan talak. (#596)
Suka artikel ni? Dapat yang baru setiap Jumaat.
Sumber yang disemak, terus ke inbox. E-mel diskret, tiada spam, berhenti bila-bila.
Dengan melanggan, anda bersetuju dengan Dasar Privasi kami.
Rujuk: syarat dan tempohnya
Rujuk ialah kembalinya suami kepada isteri selepas talak raj’i, tanpa akad nikah yang baharu. Tiga syaratnya:
- Talak itu talak raj’i — talak satu atau dua.
- Isteri masih dalam iddah. Selepas iddah tamat, rujuk tidak lagi boleh; yang tinggal hanyalah akad nikah baharu — dengan rukun dan syaratnya yang penuh.
- Rujuk dilakukan dengan lafaz.
Rujuk sah dengan lafaz, bukan persetubuhan
Tidak sah meruju' melainkan dengan ucapan. Sekiranya seseorang itu menyetubuhinya maka hal tersebut tidak dianggap sebagai ruju'.
Dalam mazhab Syafie, rujuk hanya sah dengan lafaz (ucapan), bukan dengan persetubuhan atau sentuhan.
Syarat ketiga perlu ditekankan. Dalam mazhab Syafie, rujuk berlaku melalui lafaz — bukan melalui persetubuhan. Bersetubuh dalam tempoh iddah tanpa lafaz rujuk tidak menjadikan pasangan itu kembali sebagai suami isteri. (#1556)
Ramai penulisan dalam talian menyatakan sebaliknya, kerana ia mengikut pendapat mazhab lain. Bagi pembaca di Malaysia, pendapat yang terpakai ialah mazhab Syafie.
Rujuk juga perlu dilaporkan. Di Wilayah Persekutuan, rujuk selepas talak raj’i mesti dilaporkan kepada Pendaftar dalam tempoh tujuh hari dan didaftarkan; gagal melaporkannya adalah satu kesalahan. (Akta 303, s.51)
Talak tiga dan perkahwinan tahlil
Talak tiga yang dilafazkan serentak
Sekiranya seorang suami melafazkan talak tiga sekali gus — contohnya aku ceraikan kau dengan talak tiga — dalam mazhab Syafie, ketiga-tiganya jatuh. (Soalan 157)
Talak tiga serentak jatuh tiga (mazhab Syafie)
Dalam mazhab al-Syafie, talak tiga serentak sememangnya akan jatuh tiga talak jua.
Dalam mazhab Syafie, talak tiga serentak jatuh tiga; rujuk Mahkamah Syariah negeri untuk amalan kehakiman setempat.
Kedudukan ini berbeza antara mazhab, dan fatwa itu sendiri merujuk keputusan akhir kepada Mahkamah Syariah negeri masing-masing. Seseorang dalam keadaan ini perlu membawanya ke mahkamah.
Syarat untuk berkahwin semula
Selepas talak tiga, al-Quran menetapkan bahawa bekas isteri tidak halal lagi bagi bekas suaminya sehingga dia berkahwin dengan lelaki lain.
فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُۥ مِنۢ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُۥ
“Sesudah (talak yang kedua) itu, jika diceraikannya (kali yang ketiga), maka perempuan itu tidak halal lagi baginya sesudah itu, sehingga dia berkahwin dengan suami yang lain.”
Al-Baqarah 2:230
Perkahwinan dengan lelaki lain itu dikenali sebagai perkahwinan tahlil. Dalam bahasa harian, ia sering disebut sebagai “cina buta”. Namun, syarat al-Quran ialah perkahwinan tahlil yang sebenar — bukan satu urusan yang diatur semata-mata untuk menghalalkan kembali perkahwinan yang pertama.
Talak di Malaysia mesti melalui Mahkamah Syariah
Dalam fiqh, talak jatuh apabila dilafazkan. Dalam undang-undang Malaysia, talak juga mesti melalui mahkamah. Kedua-duanya benar serentak, dan di sinilah ramai yang keliru.
Undang-undang negeri, bukan persekutuan
Undang-undang keluarga Islam, termasuk perceraian, ialah perkara di bawah bidang kuasa negeri. Setiap negeri mempunyai enakmennya sendiri. Wilayah Persekutuan pula tertakluk kepada Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303), yang digunakan dalam bahagian ini sebagai contoh. Akta yang sama turut mengawal perkara keluarga Islam yang lain, termasuk poligami.
Penting
Nombor seksyen dan kadar hukuman berbeza antara negeri— Akta 303 hanya terpakai untuk Wilayah Persekutuan (Kuala Lumpur, Putrajaya, Labuan). Untuk kes anda sendiri, pastikan maklumat dengan Mahkamah Syariah atau pejabat agama Islam negeri masing-masing.
Prosesnya
Satu perkara yang sering tidak disangka: jika tiada persetujuan, mahkamah boleh merujuk pasangan kepada jawatankuasa pendamai — satu usaha untuk mendamaikan mereka sebelum talak disabitkan.
Permohonan cerai ke Mahkamah Syariah; mahkamah memanggil pihak, boleh melantik jawatankuasa pendamai, menyaksikan sabit talak, lalu mendaftarkannya.
Talak di luar mahkamah tanpa kebenaran — denda tidak melebihi RM1,000 atau penjara tidak melebihi enam bulan atau kedua-duanya.
Talak di luar mahkamah boleh disabitkan selepas siasatan dan didaftarkan — wajib dilaporkan dalam tujuh hari, dan suami tetap dikenakan hukuman di bawah s.124.
Namun, talak itu tidak semestinya terbatal kerana dilafazkan di luar mahkamah. Mahkamah boleh menjalankan siasatan dan, jika didapati talak itu sah menurut hukum syarak, mensabitkannya dan memerintahkan ia didaftarkan. (s.55A) Suami pula wajib melaporkannya kepada mahkamah dalam tempoh tujuh hari. (s.125) Dengan kata lain: talak di luar mahkamah boleh jatuh, tetapi ia tetap satu kesalahan, dan ia tetap perlu dibawa ke mahkamah.
Talak melalui WhatsApp atau mesej
Talak melalui tulisan (WhatsApp/SMS) sah jika disertai niat
talak dalam bentuk tulisan yang jelas daripada suami yang ditujukan kepada isterinya secara khusus seperti melalui faksimili, SMS, e-mel dan sebagainya merupakan talak secara kinayah dan ianya adalah sah sekiranya disertai dengan niat. Semua penceraian hendaklah dikemukakan kepada mahkamah syariah untuk menthabitkan talak tersebut.
Talak secara tulisan (WhatsApp/SMS/e-mel) ialah talak kinayah — sah hanya jika disertai niat, dan mesti dibawa ke Mahkamah Syariah untuk disabitkan (Muzakarah Fatwa Kebangsaan Ke-59).
Jalan lain untuk berpisah: khuluk, fasakh dan taklik
Talak ialah hak suami. Isteri mempunyai tiga jalan lain, dan ketiga-tiganya melalui mahkamah.
- Khuluk (tebus talak)— isteri memohon perceraian dengan membayar pampasan kepada suami, biasanya dengan mengembalikan mas kahwin atau jumlah yang dipersetujui. (Akta 303, s.49)
- Taklik— perceraian apabila suami melanggar syarat yang terkandung dalam surat taklik yang dilafazkannya ketika akad nikah. Isteri memohon mahkamah mengisytiharkan bahawa perceraian telah berlaku, dan mahkamah mengesahkannya jika sah menurut hukum syarak. (Akta 303, s.50)
- Fasakh— pembubaran perkahwinan oleh mahkamah atas alasan yang diperuntukkan undang-undang, termasuk apabila suami gagal memberi nafkah. (Akta 303, s.52)
Talak sebagai jalan terakhir
Al-Baqarah 2:229, yang disebut di awal artikel ini, meletakkan talak dalam kerangka dua pilihan: menahan dengan cara yang baik, atau melepaskan dengan cara yang baik. Kedua-duanya menuntut kebaikan, dan pilihan pertama disebut dahulu.
Undang-undang Malaysia mencerminkan prinsip yang sama. Proses di Mahkamah Syariah memberi ruang kepada jawatankuasa pendamai sebelum talak disabitkan, supaya usaha mendamaikan dibuat terlebih dahulu.
Ramai mengenali kedudukan ini melalui sebuah hadis yang sangat masyhur, bahawa perkara halal yang paling dibenci Allah ialah talak. Hadis ini diriwayatkan oleh Abu Daud dan Ibn Majah, dan sanadnya dinilai daif oleh al-Albani.
أَبْغَضُ الْحَلاَلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الطَّلاَقُ
“Perkara halal yang paling dibenci Allah ialah talak.”
Riwayat Abu Daud no. 2178 — dinilai da'if oleh al-Albani
Kedudukan bahawa talak adalah jalan terakhir tidak bergantung kepada hadis ini. Ia berdiri di atas al-Quran sendiri, dan pada proses yang disediakan oleh undang-undang untuk mendamaikan pasangan sebelum mereka berpisah.
Soalan lazim
Tiga. Talak satu dan dua ialah talak raj’i, yang boleh dirujuk dalam tempoh iddah. Talak tiga ialah talak ba’in kubra, yang tidak boleh dirujuk dan tidak membenarkan akad nikah baharu kecuali selepas syarat al-Baqarah 2:230 dipenuhi.
Talak satu dan dua masih memberi ruang untuk rujuk selagi isteri dalam iddah. Selepas iddah tamat tanpa rujuk, pasangan hanya boleh bersama semula dengan akad nikah baharu. Talak tiga menamatkan kedua-dua pilihan itu: tiada rujuk, dan tiada akad baharu kecuali selepas bekas isteri berkahwin dengan lelaki lain.
Dalam mazhab Syafie, rujuk berlaku melalui lafaz — suami menyatakan dengan jelas bahawa dia kembali kepada isterinya — dan mesti dilakukan sebelum iddah tamat. Persetubuhan tanpa lafaz rujuk tidak menjadikan pasangan kembali sebagai suami isteri (Al-Kafi #1556). Rujuk juga perlu didaftarkan di pejabat agama.
Ya. Talak yang dilafazkan ketika marah tetap jatuh, kecuali jika kemarahan itu sampai menghilangkan akal sehingga seseorang tidak sedar apa yang diucapkannya (Al-Kafi #597).
Ya. Berdasarkan hadis riwayat Abu Daud, talak termasuk dalam perkara yang gurauannya tetap dikira sungguh (Al-Kafi #1031).
Lafaz yang jelas maksudnya, seperti "cerai" atau "pisah", menjatuhkan talak tanpa perlu niat. Lafaz kiasan hanya menjatuhkan talak jika disertai niat untuk menceraikan (Al-Kafi #910). Sesiapa yang ragu tentang kata-katanya sendiri perlu merujuk kepada Mahkamah Syariah.
Talak melalui tulisan, termasuk WhatsApp, dikira talak kinayah. Ia hanya jatuh jika disertai niat untuk menceraikan, dan ia mesti dibawa ke Mahkamah Syariah untuk disabitkan (Al-Kafi #1014).
Kerana al-Quran menetapkannya dalam Surah al-Baqarah ayat 230: selepas talak ketiga, bekas isteri tidak halal bagi bekas suaminya sehingga dia berkahwin dengan lelaki lain. Perkahwinan itu dikenali sebagai perkahwinan tahlil, dan ia mestilah perkahwinan yang sebenar.
Talak itu boleh jatuh menurut hukum syarak, tetapi melafazkannya di luar mahkamah tanpa kebenaran ialah satu kesalahan. Mahkamah boleh menyiasat dan mensabitkan talak tersebut, dan suami wajib melaporkannya dalam tempoh yang ditetapkan. Peruntukan dan hukumannya berbeza antara negeri.
Tiga jalan perceraian yang boleh dimohon oleh isteri melalui Mahkamah Syariah. Khuluk ialah perceraian dengan tebusan; taklik ialah perceraian apabila suami melanggar syarat yang dilafazkan ketika akad nikah; fasakh ialah pembubaran perkahwinan oleh mahkamah atas alasan yang diperuntukkan undang-undang.
Rujukan
Al-Quran & hadis
- Al-Baqarah 2:229, 2:230 · at-Talaq 65:1
- Sahih al-Bukhari no. 5251 · Sunan Abu Daud no. 2194 (hasan), no. 2178 (da’if)
Fatwa (Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan)
- Al-Kafi #1447 (jenis talak) · #910 & #773 (sarih/kinayah) · #597 (marah)
- #1031 (bergurau) · #596 (tanpa niat) · #1556 (rujuk) · Soalan 157 (talak tiga) · #1014 (WhatsApp)
Undang-undang
- Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303) — s.47, s.49, s.50, s.51, s.52, s.55A, s.124, s.125 (AGC, teks disatukan sehingga 1 Januari 2014)
Terang, tapi bersuluh.
Dapat panduan baru — diskret, terus ke inbox.
Satu artikel baru setiap Jumaat. Sumber yang disemak, tanpa malu. E-mel diskret, tiada spam, berhenti bila-bila.
Dengan melanggan, anda bersetuju dengan Dasar Privasi kami.
Setiap hukum disertakan rujukan kitab + fatwa berkaitan (Mufti Wilayah, JAKIM) untuk pembaca verifikasi sendiri. Kami sedang dalam proses mengumpulkan panel ustaz bertauliah.