Hukum Kahwin dalam Islam: Lima Hukum, Rukun, Mahram dan Undang-undang Malaysia
Kahwin ialah akad yang menghalalkan hubungan suami isteri — hukumnya berubah antara wajib, sunat, harus, makruh dan haram mengikut keadaan seseorang.
- ✓Hukum kahwin ada lima: wajib, sunat, harus, makruh, haram — ikut keadaan — Irsyad Hukum #412
- ✓Lima rukun: pengantin lelaki & perempuan, wali, dua saksi, ijab-qabul — Irsyad Hukum #593
- ✓Di Malaysia, setiap perkahwinan mesti didaftarkan; umur minimum 18 (lelaki) / 16 (perempuan) — Akta 303, s.8 & s.25 (Wilayah Persekutuan; berbeza ikut negeri)
Apa itu nikah
Akad inilah yang melahirkan hak dan tanggungjawab antara suami dan isteri — termasuk nafkah zahir dan batin.
Penting
Undang-undang keluarga Islam di Malaysia adalah perkara negeri. Umur, syarat dan hukuman berbeza antara negeri; bahagian undang-undang di bawah menggunakan Akta 303 (Wilayah Persekutuan) sebagai contoh. Untuk kes anda, rujuk Mahkamah Syariah atau pejabat agama negeri masing-masing.
Lima hukum berkahwin
Al-Quran menggalakkan perkahwinan dan menerangkan tujuannya — ketenangan, kasih sayang, dan rahmat antara pasangan.
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً
“Dan antara tanda-tanda kekuasaan-Nya, Dia menciptakan untuk kamu isteri-isteri dari jenis kamu sendiri, supaya kamu tenang tenteram kepadanya, dan dijadikan-Nya antara kamu perasaan kasih sayang dan belas kasihan.”
Ar-Rum 30:21
وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ ۚ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ
“Dan kahwinkanlah orang-orang bujang dalam kalangan kamu, dan orang-orang yang soleh daripada hamba-hamba kamu. Jika mereka miskin, Allah akan memberikan kekayaan kepada mereka daripada limpah kurnia-Nya.”
An-Nur 24:32
Namun galakan itu tidak bermakna hukumnya satu. Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa hukum kahwin berubah mengikut keadaan:
Bila setiap satu daripada lima hukum itu terpakai
Hukum perkahwinan itu boleh dibahagikan kepada beberapa hukum. Ianya boleh menjadi wajib, sunat, harus, makruh dan haram mengikut situasi tertentu dan keadaan yang tertentu. Seseorang wajib untuk berkahwin jika ia sudah berkemampuan dan takut akan membawanya ke lembah kebinasaan jika dia tidak berkahwin. Ianya menjadi sunat jika dia berkemampuan dan mampu menahan dirinya daripada melakukan perkara yang haram. Ianya juga boleh menjadi makruh jika dia tahu bahawa jika dia berkahwin maka ia bakal mengakibatkan kezaliman. Begitu juga ianya bahkan boleh menjadi haram jika perkahwinan yang dibina itu sememangnya akan mengakibatkan kezaliman dan kesengsaraan.
Kahwin bukan satu hukum tetap — ia berubah antara lima keadaan mengikut keperluan, kemampuan dan kesan seseorang itu berkahwin.
- Wajib — mampu, dan takut kepada kebinasaan tanpanya.
- Sunat — mampu, dan masih mampu menahan diri.
- Harus — tiada faktor yang menolak ke mana-mana arah.
- Makruh — tahu ia bakal membawa kezaliman.
- Haram — ia memang akan membawa kezaliman.
Islam turut membenarkan seorang lelaki berkahwin lebih daripada satu, dengan syarat yang berat — dijelaskan dalam hukum poligami.
Rukun nikah dan syarat akad
Lima rukun nikah
Terdapat lima rukun di dalam perkahwinan orang-orang Islam. Rukun ini wajib dipatuhi oleh setiap individu yang hendak berkahwin iaitu pengantin lelaki, pengantin perempuan, lafaz (Ijab dan Qabul), wali dan dua orang saksi.
Kekurangan mana-mana satu rukun menjadikan nikah itu tidak sah.
- Pengantin lelaki
- Pengantin perempuan
- Wali (bagi pihak perempuan)
- Dua orang saksi yang adil
- Lafaz ijab dan qabul
Ijab dan qabul mesti berturutan
Antara syarat lafaz nikah adalah dengan ijab oleh wali dan qabul oleh pengantin lelaki secara berturutan.
Lafaz ijab (oleh wali) dan qabul (oleh pengantin lelaki) mesti bersambung — diam sekejap seperti bernafas tidak merosakkan akad, tetapi jeda yang lama merosakkannya.
Wali: siapa dan bila diperlukan
Antara rukun yang paling kerap ditanya ialah wali. Dalam mazhab Syafie, perempuan tidak mengahwinkan dirinya sendiri; perkahwinannya mesti melalui wali. Sabda Rasulullah ﷺ:
لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ
“Tidak sah nikah melainkan dengan (adanya) wali.”
Riwayat Abu Daud no. 2085 — daripada Abu Musa al-Asy’ari RA
Tanpa wali yang layak, akad nikah rosak (fasid)
Salah satu daripada rukun nikah ialah wali. Ketiadaan wali yang layak mengahwinkan seseorang perempuan itu boleh menyebabkan akad nikah itu menjadi fasid (rosak).
Wali ialah rukun. Wali nasab yang lebih dekat (ayah) didahulukan; wali hakim hanya apabila tiada wali nasab yang layak atau wali enggan tanpa sebab yang munasabah.
Tertibnya bermula dengan bapa, kemudian datuk sebelah bapa, dan seterusnya mengikut susunan nasab.
Mahar: hak mutlak isteri
Mahar bukan bayaran kepada keluarga pengantin perempuan. Ia hak isteri sendiri, dan itu menentukan siapa yang boleh menggunakannya.
Mahar ialah hak mutlak isteri
Mahar pernikahan adalah hak mutlak isteri, bukannya hak walinya atau ahli keluarga dan kaum kerabatnya.
Mahar milik isteri sepenuhnya. Suami tidak boleh menggunakannya tanpa keizinan isteri. Tiada jumlah minimum tetap dalam mazhab Syafie, tetapi ia mestilah sesuatu yang bernilai.
Ia boleh dibayar tunai atau sebagai hutang. Akad tetap sah walaupun mahar tidak disebut ketika akad — mahar itu tetap wajib diserahkan kemudian.
Suka artikel ni? Dapat yang baru setiap Jumaat.
Sumber yang disemak, terus ke inbox. E-mel diskret, tiada spam, berhenti bila-bila.
Dengan melanggan, anda bersetuju dengan Dasar Privasi kami.
Siapa yang haram dikahwini
Al-Quran menyenaraikan perempuan yang haram dikahwini, dan senarai itu menjawab kebanyakan soalan “boleh ke kahwin dengan…”:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ
“Diharamkan kepada kamu (berkahwin dengan) ibu-ibu kamu, anak-anak perempuan kamu, saudara-saudara perempuan kamu, saudara-saudara perempuan bapa kamu (emak saudara sebelah bapa), saudara-saudara perempuan ibu kamu (emak saudara sebelah ibu), anak-anak perempuan saudara lelaki kamu, dan anak-anak perempuan saudara perempuan kamu.”
An-Nisa 4:23
Mahram tetap terjadi kerana nasab, susuan atau musaharah
mahram itu hanyalah disebabkan tiga faktor iaitu nasab, susuan, atau musaharah yang mana implikasi dari hal ini menjadikan mereka itu mahram buat selamanya
Mahram (haram dikahwini selamanya) terjadi melalui tiga sebab: nasab (keturunan), susuan (radha’ah), dan musaharah (perkahwinan/semenda). Sepupu tidak termasuk mahram — jadi kahwin sepupu adalah harus.
Senarai itu panjang, tetapi ia jatuh ke dalam dua kategori sahaja. Sesiapa yang faham dua kategori ini boleh menjawab sendiri soalan tentang saudara-mara yang tidak disenaraikan di mana-mana:
- Haram dikahwini selama-lamanya — tiada keadaan yang mengubahnya.
- Nasab (keturunan): ibu, nenek, anak perempuan, cucu perempuan, adik-beradik perempuan, emak saudara, anak saudara perempuan.
- Susuan (radha’ah): ibu susuan dan adik-beradik susuan — susuan mengharamkan sebagaimana nasab.
- Musaharah (semenda): ibu mertua, ibu tiri, menantu, dan anak tiri — anak tiri menjadi mahram apabila ibunya telah disetubuhi.
- Haram hanya selagi satu keadaan tertentu wujud, dan harus apabila keadaan itu berakhir.
- Adik ipar — haram selagi seseorang masih berkahwin dengan kakak atau adiknya.
- Perempuan yang masih dalam ikatan perkahwinan orang lain.
- Perempuan yang sedang dalam iddah.
Dan senarai yang diharamkan itu ditutup dengan satu ayat yang menyatakan kebenaran secara terus — bukan sekadar secara kesimpulan daripada apa yang tidak disebut:
وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَٰلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ
“Dan dihalalkan bagi kamu selain daripada yang demikian itu, iaitu kamu mencari isteri dengan harta kamu secara nikah yang sah, bukan secara zina.”
An-Nisa 4:24
Penting
Sepupu harus dikahwini. Sepupu tidak termasuk dalam mana-mana sebab mahram muabbad di atas, dan ayat 4:24 — yang datang sejurus selepas senarai yang diharamkan — menghalalkan sesiapa sahaja selain daripada senarai itu. Syaratnya pada caranya: melalui nikah yang sah dengan mahar, bukan yang lain.
Kahwin beza agama
Soalan ini datang dalam dua bentuk: apa kata syarak, dan apa yang diiktiraf di Malaysia. Kedua-duanya tidak semestinya sama.
وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ
“Dan janganlah kamu berkahwin dengan perempuan-perempuan musyrik sehingga mereka beriman (memeluk Islam).”
Al-Baqarah 2:221
Haram kahwin wanita musyrik; pengecualian ahli kitab bagi lelaki Islam
Ibnu Kathir menafsirkan ayat berikut bahawa larangan bagi lelaki Islam mengahwini wanita kafir melainkan wanita dalam kalangan ahli kitab.
Lelaki Islam haram mengahwini wanita musyrik; pengecualian klasik hanya bagi wanita ahli kitab. Di Malaysia, pengiktirafan perkahwinan sebegini tertakluk kepada enakmen negeri — rujuk pejabat mufti negeri.
Penting
Kedudukan pengiktirafan dan pendaftaran perkahwinan beza agama di Malaysia ditetapkan oleh enakmen negeri, bukan oleh fatwa umum. Ini perkara yang mesti dirujuk kepada pejabat mufti atau agama Islam negeri masing-masing sebelum sebarang tindakan.
Kahwin kontrak dan nikah mut’ah
Kahwin kontrak (mut’ah) haram dan tidak sah
Perkahwinan ini haram dan tidak sah kerana akad perkahwinan hendaklah tiada tempoh tertentu seperti yang dibincangkan dalam fiqh munakahat.
Kahwin kontrak/mut’ah — perkahwinan untuk tempoh tertentu — adalah haram dan tidak sah, kerana akad nikah tidak boleh terikat kepada tempoh.
Satu lagi perkahwinan yang diikat dengan niat untuk berakhir ialah yang dipanggil “cina buta” — istilah masyarakat bagi perkahwinan tahlil. Kerana ia timbul selepas talak tiga, hukumnya dibincangkan dalam talak dalam Islam.
Kahwin di Malaysia mesti didaftarkan
Sah menurut hukum syarak dan sah dari segi undang-undang Malaysia adalah dua perkara yang berbeza. Perkahwinan Islam di Malaysia mesti didaftarkan, dan ada peraturan yang mengikat sebelum dan selepas akad.
Umur minimum: lelaki 18, perempuan 16; di bawah umur itu memerlukan kebenaran bertulis Hakim Syarie.
Nikah tidak diiktiraf/didaftar melainkan kedua-dua pihak dan wali bersetuju (atau wali Raja melalui Hakim jika tiada wali nasab / wali enggan tanpa sebab).
Setiap perkahwinan mesti didaftarkan; akad diselesaikan di hadapan Pendaftar.
Menyelesaikan nikah tanpa kebenaran, atau tanpa dua saksi — kesalahan, denda tidak melebihi RM1,000 atau penjara tidak melebihi enam bulan atau kedua-duanya.
Perkahwinan yang sah di luar negara mesti didaftarkan dalam tempoh enam bulan; lewat mendaftar boleh dikenakan denda.
Inilah kedudukan sebenar “kahwin lari”: Akta tidak menyebut Thailand atau mana-mana sempadan. Yang menjadi kesalahan ialah memintas peraturan kebenaran dan pendaftaran. Perkahwinan luar negara yang sah masih boleh didaftarkan, tetapi dalam tempoh yang ditetapkan dan dengan dendanya jika lewat.
Pendaftaran ini juga yang menjadi asas apabila perkahwinan itu dibubarkan kemudian: di Malaysia, talak pun mesti disabitkan oleh Mahkamah Syariah, bukan diselesaikan sendiri.
Penting
Nombor seksyen, umur dan kadar denda di atas adalah khusus Wilayah Persekutuan. Setiap negeri mempunyai enakmennya sendiri dengan peruntukan yang mungkin berbeza — rujuk pejabat agama Islam negeri anda.
Soalan lazim
Lima. Kahwin boleh menjadi wajib, sunat, harus, makruh atau haram mengikut keadaan seseorang — kemampuannya, keperluannya, dan sama ada perkahwinan itu akan membawa kebaikan atau kezaliman (Irsyad Hukum #412).
Harus. Sepupu bukan mahram — mahram tetap hanya terjadi kerana nasab, susuan, atau musaharah (Irsyad Hukum #331), dan sepupu tidak termasuk dalam mana-mana kategori itu. Maka berkahwin dengan sepupu adalah dibenarkan.
Tidak sah dalam mazhab Syafie. Wali ialah rukun nikah; perkahwinan tanpa wali yang layak adalah fasid (rosak) (Al-Kafi #879). Jika tiada wali nasab yang layak atau wali enggan tanpa sebab, barulah wali hakim mengambil alih.
Lelaki Islam haram mengahwini wanita musyrik; pengecualian klasik hanya bagi wanita ahli kitab (Irsyad Hukum #686, al-Baqarah 2:221). Wanita Islam pula tidak boleh berkahwin dengan lelaki bukan Islam. Di Malaysia, pengiktirafan dan pendaftaran tertakluk kepada enakmen negeri — rujuk pejabat mufti / agama negeri anda.
Haram dan tidak sah. Kahwin kontrak atau mut’ah — perkahwinan untuk tempoh tertentu — bertentangan dengan maqasid perkahwinan, kerana akad nikah tidak boleh terikat kepada tempoh (Irsyad Hukum #826).
Perkahwinan yang dilakukan di luar negara tanpa kebenaran boleh sah menurut hukum syarak, tetapi ia memintas peraturan kebenaran dan pendaftaran. Di Wilayah Persekutuan, berkahwin tanpa kebenaran adalah satu kesalahan (Akta 303 s.40), dan perkahwinan luar negara mesti didaftarkan dalam tempoh enam bulan (s.31), gagal berbuat demikian boleh dikenakan denda. Peruntukan berbeza ikut negeri.
Di Wilayah Persekutuan, di bawah Akta 303 s.8, umur minimum ialah 18 tahun bagi lelaki dan 16 tahun bagi perempuan; di bawah umur itu memerlukan kebenaran bertulis Hakim Syarie. Setiap negeri menetapkan peruntukannya sendiri — rujuk enakmen negeri masing-masing.
Ya, akad nikah sah walaupun mahar tidak dinyatakan ketika akad — tetapi mahar tetap wajib diserahkan kemudian, dan ia hak mutlak isteri (Irsyad Hukum #198, Al-Kafi #747).
Rujukan
Al-Quran & hadis
- Ar-Rum 30:21 · an-Nisa 4:23 · al-Baqarah 2:221 · an-Nur 24:32
- Sunan Abu Daud no. 2085 (wali) — sahih
Fatwa (Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan)
- Irsyad Hukum #412 (5 ahkam) · #593 (rukun) · Al-Kafi #851 (lafaz) · #879 (wali)
- #198 (mahar) · #331 (mahram) · #686 (beza agama) · #826 (kahwin kontrak)
Undang-undang
- Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303) — s.8, s.13, s.25, s.31, s.40 (AGC, teks disatukan sehingga 1 Januari 2014)
Terang, tapi bersuluh.
Dapat panduan baru — diskret, terus ke inbox.
Satu artikel baru setiap Jumaat. Sumber yang disemak, tanpa malu. E-mel diskret, tiada spam, berhenti bila-bila.
Dengan melanggan, anda bersetuju dengan Dasar Privasi kami.
Setiap hukum disertakan rujukan kitab + fatwa berkaitan (Mufti Wilayah, JAKIM) untuk pembaca verifikasi sendiri. Kami sedang dalam proses mengumpulkan panel ustaz bertauliah.